ՀՀ բուսականությունն ու կենդանական աշխարհը

ՀՀ բուսականությունը

Հայաստանը իր փոքրիկ տարածքում ունի բուսականության զարմանալի բազմազանություն:

Այստեղ հանդիպում է ավելի քան 3200 բարձրակարգ բուսատեսակ, այսինքն` յուրաքանչյուր 1000ք.կմ-ի վրա, միջինում` 107 բուսատեսակ: Սա շատ ավելին է, քան արևադարձային գոտում:

Հայաստանի բուսական աշխարհի 120 տեսակ կարելի է հանդիպել միայն Հայաստանում: Դրանցից շատերը կոչվում են հենց Հայաստանի և նրա առանձին մասերի անուններով. պատատուկ հայկական, ոզնատուփ հայկական, օշինդր հայաստանյան, սզնի Զանգեզուրի, կաղնի արաքսյան և այլն:

Հայաստանի բուսական աշխարհի բազմազանությունը հետևանք է բնապատմական զարգացման, երկրի ուրույն աշխարհագրական դիրքի և տարածքի լեռնային բնույթի: Երկրաբանական խոր անցյալում, այստեղ աճել է արևադարձային և մերձարևադարձային բուսականություն: Հնագույն սառցապատումների ժամանակ, միմյանց հաջորդող ցուրտ ու խոնավ և շոգ ու չոր կլիմաների ներգործությամբ, առաջացել են նոր բուսատեսակներ:

Ցածրադիր վայրերը ծածկված են անապատային և կիսաանապատային գոտու բուսականությամբ: Հաճախ հանդիպում են` ծառանման օշինդրը, հազարատերևուկը, ինչպես նաև վաղանցիկ բույսերից` աղածաղիկը: Դրանք հարմարված են չոր պայմաններին և զարգացած արմատների շնորհիվ հողի խորքից կարողանում են ջուր վերցնել:

Արարատյան գոգավորության կիսաանապատներում` 1000-1500մ բարձրության վրա, գերակշռում են հոտավետ օշինդրը, ուղտափուշը, կապառը, ջանգյուլումն ու անթառամ ծաղիկները: Տարածված են նաև մասրենին, գազը, բազմատեսակ ծաղիկները:

Տափաստանային գոտին Հայաստանի ամենատարածվածն է և զբաղեցնում է` 1400-2600մ բարձրությունը: Այս գոտուն բնորոշ է սիզախոտային, փետրախոտային, իսկ գոտու բարձրադիր մասում` հացազգի-տարախոտային բուսականությունը:

Հայաստանը համարվում է անտառներից աղքատ: Դրանք զբաղեցնում են տարածքի մոտ 10%: Հյուսիս-արևելքում, տարածքի անտառապատվածությունը կազմում է 30%, որտեղ հիմնական ծառատեսակը արևելյան հաճարենին է, մասամբ` կաղնիներ և սոճիներ:

Հարավարևելյան անտառային զանգվածում, գերակշռում են արաքսյան կաղնին, հացենին, թխկին և ընկուզենին: Զանգեզուրի Ծավ գետի ավազանում, պահպանվել է սոսու պուրակը, որը միակն է Հայաստանում: Այդ վայրում, հին ժամանակներում, իրենց աղոթքներն էին կարդում քրմերը` «ձայն էին տալիս»:

Նշանավոր են Արցախի Ննգի գյուղի անտառները, որոնք լի են վայրի բերքառատությամբ: Այնտեղ` վայրի անտառներում, աճում են պոպոկ, պնդուկ, մոշ, զկեռ, մորի, տանձ, խնձոր, շագանակ,  սալոր, հանրահայտ ծնեփակը, ինչպես նաև ավանդական «ժնգյալով հացի» բոլոր 27 տեսակ կանաչիները:

Մեծ նշանակություն ունեն նաև Արցախի հյուսիսային անտառները: Այնտեղ կարելի է գտնել Հայաստանի տարածքում հազվադեպ հանդիպող բուսականություն:

Մերձալպյան և ալպյան գոտու բուսականությունը տարածվում է 2200մ բացարձակ բարձրությունից վեր: Այստեղ, բազմազան ծաղիկներով զարդարված մարգագետինները հեռվից թողնում են գույնզգույն գորգերի տպավորություն, որոնք կոչվում են «ալպյան գորգեր»:

Ալպյան գոտին` իր փարթամ խոտհարքներով և արոտավայրերով, բացառիկ մեծ նշանակություն ունի Հայաստանի անասնապահության համար:

Ընդհանրապես` բուսականությունը Հայաստանում էապես առժեքավորում է այստեղի բնությունը:

ՀՀ կենդանական աշխարհը

Հայաստանի կենդանական աշխարհը շատ բազմազան է: Հաշվվում է մոտ 12000 կենդանատեսակ, որոնցից 75` կաթնասուններ, 302` թռչուններ, 43` սողուններ, և ավելի քան 11000` միջատներ ու անողնաշարավորներ:

Շատ կենդանատեսակներ հատուկ են միայն Հայկական լեռնաշխարհին: Օրինակ, հայկական վայրի ոչխարը, բեզոարյան այծը, կովկասյան փասիանը, հայկական եղջերավոր օձը: Հայկական էնդեմիկ տասակ է Դարիևսկու իժը: Միաժամանակ բազմաթիվ են հարևան երկրներից ներթափանցած կենդանատեսակները:

Տարածված կենդանիներից են գայլը, արջը, նապաստակը, վարազը, չախկալը, աղվեսը և այլն: Թռչուններից են` արծիվը, բազեն, բուն, լորը, կաքավը: Կան նաև չղջիկներ, մկներ և այլ կրծողներ:

Կենդանական աշխարհի տեղաբաշխումը հիմնականում համապատասխանում է բուսական գոտիների դասավորությանը: Սակայն կենդանիների շարժունակության պատճառով, շատ տեսակներ հանդիպում են համարյա բոլոր վերընթաց գոտիներում: Այդպիսիք են` նապաստակը, գորշ արջը, աղվեսը, գայլը և այլն:

Անապատային և կիսաանապատային գոտիներում տարածված են ճագարամուկն ու դաշտամուկը, հանդիպում է նաև տափաստանային կատու և ոզնի:

Նախալեռնային շրջաններում տարածված են թունավոր օձերը: Հատկապես հայտնի է գյուրզան, որի խայթոցը մահացու է: Թունավոր օձերի թշնամիներն են` լորտուն, օձակեր բազեն, արագիլը, ինչպես նաև հաճախ հանդիպող աքիսը և համստերը: Կան նաև բազմազան միջատներ, որոնցից են` թունավոր մորմերն ու կարիճները:

Լեռնային չորասեր բուսականության գոտուն բնորոշ են բեզոարյան այծը, վայրի ոչխարը և  այդ խոտակերների մսով հրապուրված` Արաքսի հովտից թափանցած հովազը (ընձառյուծը): Այդ երեք տեսակներն էլ անհետացման վտանգի տակ են, որի պատճառով գրանցված են միջազգային Կարմիր գրքում:

Լեռնային տափաստաններում լայն տարածված են ճագարամուկը, գետնասկյուռը, դաշտամուկը և խլուրդը: Թռչունների շատ տեսակներ, ոչնչացնելով մշակաբույսերին վնասող միջատներին, մեծ օգուտ են տալիս գյուղատնտեսությանը: Այդ տեսակետից շատ հետաքրքրական է սևճակատ շամփրուկը, որը նստում է էլեկտրական լարերին և հսկում շրջապատը: Երբ որևէ միջատ է հայտնվում անմիջապես որսում է: Մեծ օգուտ են տալիս նաև սարյակները, որոնց դիմավորելու համար պատրաստում են նույնիսկ բույնատնակներ:

Անտառային գոտուն բնորոշ են հատկապես կաթնասունները: Հյուսիսում հանդիպում են այծյամ, լուսան, գորշ արջ և վարազ, Զանգեզուրում` մացառախոզ, շնագայլ, սիրիական արջ, Արցախում` փորսուխ, չախկալ, ժայռածերպերին` բեզոարյան այծ: Խոսրովի անտառում հանդիպում են հսկա անգղներ, որոնց քաշը հասնում է մինչև 12կգ, իսկ թևերի բացվածքը` 3մ:

Մերձալպյան և ալպյան գոտին աչքի է ընկնում թռչունների, միջատների ու գույնզգույն թիթեռների առատությամբ:

Բազմատեսակ կենդանիներ են տարածված Հայաստանի ջրերում, ճահճուտներում և ճահիճ-եղեգնուտներում: Կաթնասուններից հայտնի են վարազը, եղեգնակատուն, իսկ թռչուններից` բադը, սագը, կարապը, արագիլը:

Արաքս գետում կա ձկան 13 տեսակ (լոքո, սպիտակաձուկ): Սևանա լճում լողում են` իշխանը, կողակը, կլիմայավարժեցված սիգը: Արփի լիճը հայտնի է իր ծածանով: Լեռնային գետերի վերին հոսանքները հարուստ են կարմրախայտով:

Հետաքրքիր են ձմեռելու, բազմանալու և սնվելու նպատակով` կենդանիների պարբերական տեղաշարժերը: Օրինակ, 20-25 տարի առաջ եգիպտական տատրակները Հայաստանում չվող թռչուններ էին, իսկ այժմ նրանք ձմեռում են Երևանում և նրա մերձակայքում:

Հայաստանի կենդանական հարստությունների արդյունագործական նշանակությունը մեծ չէ:

Ընդհանուր առմամբ Հայաստանը ունի բոլորովին վայրի, սակայն համեմատաբար անվտանգ կենդանական աշխարհ: Կենդանիներն կարծես թե ավելի հետաքրքիր, տաքարյուն և հյուրընկալ են դարձնում այստեղի բնությունը:

Էլեկտրական լարում․ Վոլտաչափ

Էլեկտրական հոսանքը լիցքավորված մասնիկների ուղղորդված շարժում է, որն առաջանում է, երբ էլեկտրական դաշտի կողմից նրանց վրա ուժ է ազդում և հետևաբար աշխատանք է կատարվում:

Հոսանքի աշխատանքը համեմատական է տեղափոխված լիցքի քանակին՝ q-ին, հետևաբար նրա հարաբերությունը այդ լիցք քանակին հաստատուն մեծություն է և  կարող է բնութագրել էլեկտրական դաշտը հաղորդչի ներսում: Այդ ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է լարում և նշանակվում է U տառով:

Լարումըցույց է տալիս տվյալ տեղամասով 1Կլ լիցք անցնելիս էլեկտրական դաշտի կատարած աշխատանքը:

Լարումը սկալյար ֆիզիկական մեծություն է, որը հավասար է դաշտի կատարած աշխատանքի հարաբերությանը հաղորդչով տեղափոխված լիցքիքանակին:

Էլեկտրական լարման միավորը կոչվում է վոլտ հոսանքի առաջին աղբյուր ստեղծող Ա. Վոլտայի պատվին։

1Վ այն լարումն է, որի դեպքում շղթայի տեղամասով 1Կլ լիցք տեղափոխելիս էլեկտրական դաշտը կատարում է 1Ջ աշխատանք: 1Վ=1Ջ1կլ=1Ջ/Կլ

Գործածվում են նաև 1մՎ, 1կՎ և 1ՄՎ միավորները:

Ընդ որում՝ 1մՎ =10−3Վ1կՎ =103Վ1ՄՎ =106ՎԼարումը չափող սարքը կոչվում է վոլտաչափ: Վոլտաչափի  պայմանական նշանն է `

Էլեկտրական շղթային վոլտաչափ միացնելու դեպքում անհրաժեշտ է պահպանել հետևյալ կանոնները.

Homework. English

2.Check your own dictionary. How does it show you weather a noun is countable, uncountable or plural? Look up the nouns in the box. What do they all have in common?

Equipment-uncountable

Happiness-uncountable

Health-uncountable

Luck-uncountable

Luggage-uncountable

Money-plural

News-uncountable

Weather-uncountable

5.Read the dictionary note about the use of the to refer to things or people in general way. Cross out the if it is incorrect in these generalizations.

a)The men are better drivers than the women.

b)The life gets harder as you get older.

c)The time is more important than the money.

d)The women are more careful with money than the men.

e)The children are getting fatter: They don’t do enough exercise.

f)It’s impossible to live without the music.

Homework. English

1.Listen to Julio from Brazil talking about his life when he was a child between the ages of five and ten. Which two questions does he not answer?

a) How many people were in your family? –Five.

b) Who used to do most of the cooking? –My mother.

c) Did you use to help in the kitchen? – Yes, I used to chop.

d) Were there some things you didn’t use to like eating? –Yes, meat.

e) What time did you use to have lunch? –

f) Where did you use to have lunch? –Pasta.

g) What time did you use to have dinner? – At seven o’clock.

h) Which room did you use to eat dinner in? –In the kitchen.

i) Did your family use to eat in restaurants much? -Yes, every Saturday.

j) What did you use to eat on Sundays? – The vegetables.

k) What was your favorite dish when you were a child? – Rice and beans.

4.Complete the restaurant conversation with the useful phrases from Exercise 3.

Waiter: Good afternoon. Do you have a reservation?

Man: Yes, a table for two in the name of Brown.

Waiter: Oh yes. Is this table OK for you?

Man: Do you have another one near the window.

Waiter: Yes, of course, follow me.

Waiter: Are you ready to order yet?

Woman: Not quite. Could you give us a few more minutes?

Waiter: Of course. Would you like to order some drinks?

Woman: Yes, two gin and tonics please.

Woman: Excuse me, we’re ready to order now.

Waiter: Very good. What can I get you?

Woman: I’ll have the lam, please.

Waiter: OK. And sir?

Man: I’ll have the grilled salmon stake .

Waiter: Would you like to see the dessert menu?

Woman: No, I’m alright, thank you.

Man: Can we have two coffees and the bill, please.

Waiter: Certainly. How was your meal?

Woman: It was lovely, thank you.

Домашнее задание

1. Задание «Путаница».

В устойчивом выражении одно слово употреблено неверно, его следует заменить:

Крокодил в мешке-кот в мешке

Как с совы вода-как с гуся вода

Утиная песня-лебединая песня

Тигриная доля-львиная доля

Конское упрямство-ослиное упрямство

Стреляный петух-стреляный воробей

Подложить барана-подложить свинью

Барсучья услуга-медвежья услуга

2. Задание «Кто больше?»

написать как можно больше фразеологизмов, в которых есть названное слово:

Нос

Держать нос по ветру-Приспосабливаться к существующей ситуации. Выражение пришло из лексикона моряков.

Зарубить себе на носу-Хорошенько запомнить что-то.

Клевать носом-Засыпать, дремать, опуская при этом голову.

Рука

Золотые руки-О человеке, который мастерски выполняет свою работу. Для человека с золотыми руками нет преград — он не боится любой работы. И если возьмётся за какой-то труд — всё сделает хорошо.

Рукой подать-Так говорят, когда до определенного места очень близко.

Горит в руках-О работе, которая выполняется хорошо, быстро.

Голова

Без головы – о глупом человеке, не обдумав, безрассудно делать что-либо.

Ветер в голове – ненадежный человек.

Вылетело из головы – забыл.

Глаз

Не в бровь, а в глаз-О точно сделанном замечании или наблюдении.

Краем глаза-Посмотреть на что-либо мельком, невнимательно, не уделяя этому много времени.

Бросилось в глаза-То есть что-то заставило обратить на себя внимание.

Палец

Сквозь пальцы смотреть – то есть, специально не замечать чего-нибудь недозволенного.

Вокруг пальца обвести – обхитрить, обмануть кого-то.

Как свои пять пальцев – знать что-либо очень хорошо, досконально.

3. Подобрать антонимические пары из фразеологизмов.

Держать язык за зубами – Давать волю языку

За тридевять земель – Рукой подать

Первая скрипка – Последняя спица в колеснице

Едва сводить концы с концами – Жить на широкую ногу

Повесить нос – Воспрянуть духом

Сложа руки – Не покладая рук

Откладывать в долгий ящик – Ковать железо пока горячо